คู่มือการทดสอบ

ผลตรวจห้องสะอาดไม่ผ่าน: สาเหตุที่พบบ่อยและวิธีแก้ทีละหัวข้อ

เขียนโดย ทีมวิศวกร QV TEST · เผยแพร่ 27 ต.ค. 2569 · อัปเดต 27 ต.ค. 2569 · อ่าน 7 นาที

ตารางสรุปปัญหาและวิธีแก้

ยืนยันผลก่อนเริ่มแก้

ผลที่ไม่ผ่านบางครั้งมาจากสภาพการวัด ไม่ใช่ตัวระบบ ก่อนแก้ไขควรตรวจ 4 เรื่อง

• เครื่องมือ: ISO 14644-3:2019 ระบุให้เครื่องมือวัดทุกหัวข้อมีใบสอบเทียบที่ยังไม่หมดอายุ เช่น เครื่องวัดความดัน (ข้อ B.1.3) เซนเซอร์อุณหภูมิ (ข้อ B.5.2)
• สภาพระบบ: ก่อนวัดความดันระหว่างห้อง ระบบลมต้องเดินจนนิ่ง ปริมาณลมจ่ายอยู่ในสเปก ประตูและ pass box ปิด และระบบดูดอากาศทำงานตามที่ตกลงไว้ (ข้อ B.1.2)
• ตำแหน่งวัด: ไม่วัดใกล้หน้ากากลมจ่าย ช่องลมกลับ หรือประตู เพราะลมแรงเฉพาะจุดทำให้ค่าคลาดเคลื่อน (ข้อ B.1.2)
• สถานะห้อง: ตรวจว่าทดสอบในสถานะ as-built, at rest หรือ operational ตรงกับเกณฑ์ที่ใช้ตัดสิน

ปริมาณลมหรือความเร็วลมไม่ผ่าน

ปริมาณลมเป็นฐานของผลทดสอบอื่นเกือบทั้งหมด ถ้าลมไม่พอ ความดันห้องและจำนวนอนุภาคมักได้รับผลไปด้วย สาเหตุที่พบบ่อยแบ่งได้ 4 กลุ่ม

1. ฟิลเตอร์: ฟิลเตอร์ขั้นต้นหรือ HEPA อุดตัน หรือใช้ฟิลเตอร์ผิดสเปก ทำให้แรงต้านลมสูงกว่าที่ออกแบบ ตรวจจากความดันตกคร่อมฟิลเตอร์
2. พัดลมและ AHU: สายพานหย่อนหรือลื่น ใบพัดสกปรก มอเตอร์หมุนกลับทิศ หรือตั้งความถี่ VFD ต่ำเกินไป
3. ท่อลม: ท่อรั่ว แดมเปอร์ปิดค้างหรือปรับไม่ถูกต้อง หรือมีสิ่งกีดขวางในท่อ
4. ระบบควบคุมและผังห้อง: เซนเซอร์ความดันที่ใช้ควบคุมพัดลมคลาดเคลื่อน หรือมีการกั้นห้องใหม่โดยไม่ได้ปรับระบบลมตาม

หลังแก้ต้นเหตุแล้ว ให้ปรับสมดุลลม (air balancing) ทุกหน้ากากก่อนทดสอบซ้ำตาม ISO 14644-3 ข้อ B.2 ถ้าสงสัยว่าท่อรั่ว การทดสอบรอยรั่วท่อลมช่วยยืนยันได้

HEPA Filter รั่ว

ISO 14644-3:2019 ข้อ B.7.2.4 ถือว่ารั่วเมื่อวัดได้เกิน 0.01% ของความเข้มข้นด้านต้นทาง และใช้เกณฑ์ 0.1% สำหรับฟิลเตอร์ประสิทธิภาพ 99.95% ถึงน้อยกว่า 99.995% ที่ MPPS

ซ่อมรอยรั่ว: ข้อ B.7.6 ให้ซ่อมรอยรั่วที่เนื้อฟิลเตอร์ สารซีล หรือโครงยึดได้ โดยวิธีซ่อมต้องตกลงกันระหว่างผู้ใช้และผู้ให้บริการ และควรเป็นไปตามคำแนะนำของผู้ผลิตฟิลเตอร์ วัสดุที่ใช้ซ่อมต้องคำนึงถึงการปล่อยสารระเหย (outgassing) ที่อาจตกค้างบนผลิตภัณฑ์ เมื่อวัสดุแห้งตัวแล้วต้องสแกนจุดเดิมซ้ำด้วยวิธีเดิม

รั่วที่ขอบ: ตรวจปะเก็นหรือเจลซีลว่าเสื่อม ขาด หรือวางไม่เต็มร่อง และขันตัวยึดให้แน่นเท่ากันทุกด้าน

เปลี่ยนฟิลเตอร์: ถ้าเนื้อฟิลเตอร์เสียหายหรือรั่วหลายจุด ให้ปิดเครื่องส่งลม ทำความสะอาดโครงยึด ติดตั้งฟิลเตอร์ใหม่ แล้วทดสอบรอยรั่วหลังติดตั้งอีกครั้ง

ความดันระหว่างห้องไม่ผ่าน

PIC/S GMP Annex 1 ฉบับ PE 009-16 ข้อ 53 แนะนำความดันต่างกัน 10–15 Pa ระหว่างห้องที่ต่าง Grade ส่วนฉบับ PE 009-17 ข้อ 4.14 แนะนำอย่างน้อย 10 Pa ทั้งสองเป็นค่าแนะนำ (guidance value) ในไทย ประกาศ สธ. พ.ศ. 2569 ให้ใช้ Annex 1 ฉบับ PE 009-16 ได้จนถึง 31 ธ.ค. 2572

ความดันห้องเกิดจากผลต่างระหว่างลมจ่ายกับลมกลับและลมดูด จึงควรยืนยันปริมาณลมให้ผ่านก่อน แล้วจึงปรับลมกลับหรือลมดูดของแต่ละห้อง ตรวจรอยรั่วที่ขอบประตู ช่องท่อ และฝ้า ถ้าวัดความดันได้ต่ำกว่าค่าที่ตกลงไว้ ISO 14644-3 ข้อ B.1.2 แนะนำให้ยืนยันทิศทางลมระหว่างห้องด้วยการทำให้เห็นการไหลของอากาศ (flow visualization)

ความชื้นไม่ผ่าน

ISO 14644-3 ข้อ B.6 ไม่ได้กำหนดค่าความชื้นตายตัว แต่ให้ทดสอบว่าระบบรักษาความชื้นได้ตามช่วงและระยะเวลาที่ผู้ใช้กับผู้ให้บริการตกลงกัน ASHRAE Design Guide for Cleanrooms ข้อ 9.2 ยกตัวอย่างการระบุสเปกเป็นค่าเป้าหมายพร้อมช่วงยอมรับ เช่น 45±5% RH หรือระบุเป็นจุดน้ำค้าง (dew point)

ความชื้นสูงเกิน: ตรวจว่าคอยล์เย็นเย็นพอจะดึงความชื้นออกหรือไม่ ลมภายนอกรั่วเข้าห้อง ถาดน้ำทิ้งตันหรือมีน้ำขัง และพิจารณาเพิ่มเครื่องลดความชื้น

ความชื้นต่ำเกิน: ตรวจการทำงานของเครื่องเพิ่มความชื้น และสัดส่วนลมจากภายนอกที่แห้งเกินไป

อุณหภูมิไม่อยู่ในสเปก

เช่นเดียวกับความชื้น ISO 14644-3 ข้อ B.5 ให้ทดสอบเทียบกับช่วงควบคุมที่ตกลงกัน และใช้เซนเซอร์ที่มีความแม่นยำตาม ISO 7726 พร้อมใบสอบเทียบ

ร้อนเกิน: คอยล์สกปรก สารทำความเย็นรั่ว วาล์วขยายตัวหรือคอมเพรสเซอร์ผิดปกติ หรือมีภาระความร้อนเพิ่มจากเครื่องจักรที่ติดตั้งใหม่

เย็นเกิน: ตั้งค่า setpoint หรือ deadband ไม่เหมาะ เซนเซอร์คลาดเคลื่อน ฮีตเตอร์อุ่นซ้ำ (reheat) ไม่ทำงาน หรือวาล์วน้ำเย็นค้างเปิด

ควรสอบเทียบเซนเซอร์ควบคุมก่อน เพราะถ้าเซนเซอร์อ่านผิด การปรับระบบทำความเย็นจะไม่แก้ปัญหา

จำนวนอนุภาคเกินเกณฑ์

จำนวนอนุภาคเป็นผลรวมของหลายระบบ จึงควรไล่ตรวจตามลำดับนี้

1. HEPA รั่ว ด้วยการทดสอบรอยรั่วหลังติดตั้ง
2. ฟิลเตอร์ขั้นต้นอุดตันหรือเสื่อม ทำให้ฟิลเตอร์ปลายทางรับภาระเกิน
3. ความดันห้องต่ำกว่าห้องข้างเคียง ทำให้อากาศจากพื้นที่สกปรกกว่าไหลเข้า
4. ปริมาณลมหรืออัตราการเปลี่ยนถ่ายอากาศต่ำกว่าที่ออกแบบ
5. การแต่งกาย การเคลื่อนไหวของพนักงาน วิธีและอุปกรณ์ทำความสะอาด
6. รอยรั่วที่ผนัง ฝ้า ช่องท่อ และขอบประตู

ถ้าห้องผ่านในสถานะ at rest แต่ไม่ผ่านในสถานะ operational ให้ตรวจเรื่องคนและกิจกรรมในห้องก่อน เพราะระบบลมและฟิลเตอร์ผ่านเกณฑ์แล้วเมื่อไม่มีคน

ทดสอบซ้ำหลังแก้ไข

ต้องทดสอบซ้ำหัวข้อที่ไม่ผ่าน และควรทดสอบหัวข้อที่อาจได้รับผลจากการแก้ไขด้วย เช่น

• เปลี่ยนหรือซ่อม HEPA: ทดสอบรอยรั่ว ปริมาณลม และจำนวนอนุภาค
• ปรับสมดุลลมหรือตั้งค่าพัดลมใหม่: ทดสอบปริมาณลม ความดันระหว่างห้อง และจำนวนอนุภาค
• แก้ระบบทำความเย็นหรือความชื้น: ทดสอบอุณหภูมิและความชื้นตามระยะเวลาที่ตกลง

NEBB Procedural Standards for Certified Testing of Cleanrooms ข้อ 9.5 จัดการทดสอบปริมาณลม ความเร็วลม รอยรั่ว HEPA การนับอนุภาค และความดันห้องเป็นการทดสอบหลัก และให้ทำตามลำดับที่เหมาะกับโครงการ ในทางปฏิบัติ การยืนยันลมและรอยรั่วก่อนนับอนุภาคช่วยลดการทดสอบซ้ำ

คำถามที่พบบ่อย

เอกสารอ้างอิง

• ISO 14644-3:2019 Cleanrooms and associated controlled environments — Part 3: Test methods ข้อ B.1, B.2, B.5, B.6, B.7.2.4 และ B.7.6
• PIC/S GMP Guide PE 009-16, Annex 1 ข้อ 53 และ PE 009-17, Annex 1 ข้อ 4.14
• ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง กำหนดหลักเกณฑ์และวิธีการในการผลิตยา ตามกฎหมายว่าด้วยยา พ.ศ. 2569
• ASHRAE Design Guide for Cleanrooms: Fundamentals, Systems, and Performance ข้อ 9.2 Humidity
• NEBB Procedural Standards for Certified Testing of Cleanrooms (CPT), Section 9 ข้อ 9.5

คู่มือการทดสอบ

DQ IQ OQ PQ คืออะไร ต่างกันอย่างไร?

เขียนโดย ทีมวิศวกร QV TEST · เผยแพร่ 26 ต.ค. 2569 · อัปเดต 26 ต.ค. 2569 · อ่าน 4 นาที

ทุกขั้นตอนเริ่มจาก URS

Annex 15 ข้อ 3.2 กำหนดให้ระบุข้อกำหนดของอุปกรณ์ สถานที่ ระบบสาธารณูปโภค หรือระบบ ไว้ในข้อกำหนดความต้องการของผู้ใช้ (User Requirements Specification: URS) และ/หรือข้อกำหนดเชิงหน้าที่ URS เป็นจุดอ้างอิงตลอดวงจรการตรวจรับรอง และข้อ 3.3 กำหนดให้ยืนยันข้อกำหนดใน URS ระหว่าง DQ

แต่ละขั้นตอนทำอะไร?

ระหว่าง DQ และ IQ อาจมีการทดสอบที่ผู้ผลิตก่อนส่งมอบ (FAT) และที่หน้างาน (SAT) ตามข้อ 3.4–3.7 ผลบางส่วนใช้แทนการทดสอบซ้ำใน IQ/OQ ได้ หากมีเหตุผลรองรับและแสดงได้ว่าการขนส่งและติดตั้งไม่กระทบการทำงาน (ข้อ 3.6)

IQ กับ OQ ต่างกันอย่างไร?

IQ ตรวจสิ่งที่ติดตั้ง ตามข้อ 3.9 ได้แก่ การติดตั้งชิ้นส่วน เครื่องวัด อุปกรณ์ ท่อ และระบบบริการเทียบกับแบบวิศวกรรม การรวบรวมคู่มือและข้อกำหนดการบำรุงรักษา การสอบเทียบเครื่องวัด และการตรวจวัสดุ ส่วน OQ ตามข้อ 3.11 ทดสอบว่าระบบทำงานตามที่ออกแบบ รวมถึงขีดจำกัดบนและล่าง หรือสภาวะเลวร้ายที่สุด (worst case)

โดยปกติ OQ ทำต่อจาก IQ แต่อุปกรณ์บางประเภทอาจทำรวมเป็น IOQ ได้ตามความซับซ้อน (ข้อ 3.10) และเมื่อ OQ ผ่านแล้วจึงสรุปขั้นตอนการปฏิบัติงาน การทำความสะอาด การฝึกอบรม และแผนบำรุงรักษาได้ (ข้อ 3.12)

หลังจาก PQ แล้วต้องทำอะไรต่อ?

Annex 15 ข้อ 4.1 กำหนดให้ประเมินอุปกรณ์ สถานที่ และระบบในความถี่ที่เหมาะสม เพื่อยืนยันว่ายังอยู่ในสภาวะควบคุม ข้อ 4.2 กำหนดว่าถ้ารับรองซ้ำตามรอบเวลา ต้องมีเหตุผลรองรับรอบนั้นและกำหนดเกณฑ์การประเมิน นอกจากนี้ หลักการของ Annex 15 กำหนดให้ประเมินผลกระทบของการเปลี่ยนแปลงที่วางแผนไว้ต่อสถานะการรับรองเสมอ

คำถามที่พบบ่อย

เอกสารอ้างอิง

• PIC/S Guide to Good Manufacturing Practice for Medicinal Products, PE 009-16 (1 กุมภาพันธ์ 2022), Annex 15: Qualification and Validation ข้อ 2.10, 3.1–3.14, 4.1–4.2 (เนื้อหาเดียวกับ EU GMP Annex 15)
• ISO 14644-1:2015 และ ISO 14644-3:2019 (วิธีทดสอบห้องสะอาด)

คู่มือการทดสอบ

Temperature Mapping คลังยา ทำอย่างไร ใช้เซนเซอร์กี่จุด?

เขียนโดย ทีมวิศวกร QV TEST · เผยแพร่ 26 ต.ค. 2569 · อัปเดต 26 ต.ค. 2569 · อ่าน 6 นาที

Temperature Mapping คืออะไร และต้องทำเมื่อไร?

Temperature Mapping คือการศึกษาการกระจายอุณหภูมิในพื้นที่จัดเก็บ เพื่อแสดงโปรไฟล์อุณหภูมิทั่วพื้นที่ทั้งขณะว่างและขณะมีสินค้าตามปกติ กำหนดโซนที่ไม่ควรวางสินค้า เช่น ใกล้คอยล์เย็น ลมเย็น หรือแหล่งความร้อน และหาตำแหน่งที่เหมาะสมสำหรับเซนเซอร์เฝ้าระวัง แนวทางหลักคือ WHO Technical Report Series, No. 961, 2011, Annex 9: Model guidance for the storage and transport of time- and temperature-sensitive pharmaceutical products, Supplement 8: Temperature mapping of storage areas (พฤษภาคม 2015)

ตาม Supplement 8 ข้อ 1.1 พื้นที่จัดเก็บที่ควบคุมอุณหภูมิทุกแห่งต้องทำ Mapping ก่อนส่งมอบและเริ่มใช้งาน ต้องทำซ้ำเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงพื้นที่อย่างมีนัยสำคัญ และขึ้นกับกลยุทธ์การติดตามประจำ อาจต้องทำซ้ำเป็นระยะ เช่น ทุก 3 ปี

กฎหมายไทยกำหนดเรื่องนี้ไว้อย่างไร?

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขในการกระจายยาแผนปัจจุบัน พ.ศ. 2564 (มีผล 1 มกราคม 2565) ข้อ 3.3.2 กำหนดให้ศึกษาและจัดทำแผนผังอุณหภูมิ (Temperature mapping) ของบริเวณจัดเก็บผลิตภัณฑ์ยาก่อนการใช้งาน ภายใต้สภาวะที่เป็นตัวแทนของการจัดเก็บจริง ติดตั้งอุปกรณ์ติดตามอุณหภูมิในตำแหน่งจุดวิกฤตตามผลการศึกษา และเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงที่มีนัยสำคัญต้องประเมินความเสี่ยงและศึกษาแผนผังอุณหภูมิซ้ำ

ข้อ 9.4.4 ยังกำหนดให้ศึกษาแผนผังอุณหภูมิภายในตู้เก็บผลิตภัณฑ์ยาของยานพาหนะที่ควบคุมอุณหภูมิ โดยคำนึงถึงการเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิตามฤดูกาล

ต้องใช้เซนเซอร์กี่จุด?

Supplement 8 ข้อ 2.1 ระบุว่าต้องมีเครื่องบันทึกข้อมูล “เพียงพอ” ที่จะแสดงการกระจายอุณหภูมิได้ครบ และข้อ 2.2.6 ขั้นตอนที่ 5 ให้ใช้แนวทางตามความเสี่ยงร่วมกับหลักการวางดังนี้

• แนวราบ: วางเป็นตารางตามด้านยาวและด้านกว้าง ห่างกันทุก 5–10 เมตร (พื้นที่ขนาดใหญ่มากอาจห่างได้ถึง 20–30 เมตร) และควรตรงกับตำแหน่งที่วางสินค้าจริง
• แนวดิ่ง เพดานสูงไม่เกิน 3.6 ม.: วางซ้อนกัน 3 ระดับ สูง กลาง ต่ำ เช่น ที่พื้น 1.2 ม. และ 3.0 ม.
• แนวดิ่ง เพดานสูงกว่า 3.6 ม.: วางเป็นแนวดิ่งที่ระดับล่าง กลาง (หลายระดับ) และบน เช่น คลังสูง 6 ม. วางที่ 0.3, 1.8, 3.6 และ 5.4 ม.

ตัวอย่างการคำนวณ: คลังขนาด 30 × 20 ม. เพดานสูง 3 ม. วางห่าง 10 ม. จะได้ 4 แถวตามด้านยาว (0, 10, 20, 30 ม.) และ 3 แถวตามด้านกว้าง (0, 10, 20 ม.) รวม 12 ตำแหน่ง × 3 ระดับ = 36 จุด จากนั้นปรับเพิ่มหรือลดตามผังชั้นวาง ตำแหน่งหัวจ่ายลมและแหล่งความร้อน ซึ่งต้องบันทึกไว้ในการสำรวจพื้นที่ (ขั้นตอนที่ 3)

ต้องบันทึกนานเท่าไร และต้องทำกี่ฤดู?

• ระยะเวลา (ข้อ 2.2.6 ขั้นตอนที่ 9): ไม่มีกำหนดตายตัว โดยทั่วไปคลังสินค้าและพื้นที่อุณหภูมิห้องควรบันทึกต่อเนื่องอย่างน้อย 7 วัน รวมวันทำงาน 5 วันและวันหยุด 2 วัน ส่วนห้องเย็นและห้องแช่แข็ง 24–72 ชั่วโมง หรือนานกว่าหากมีเหตุผล
• ฤดูกาล (ข้อ 2.2.4): พื้นที่ที่ได้รับผลจากฤดูกาลอาจต้องทำอย่างน้อย 2 ครั้ง คือช่วงที่ร้อนที่สุดและเย็นที่สุดของปี ส่วนห้องเย็นและห้องแช่แข็งโดยทั่วไปไม่ต้องทำ 2 ฤดู

ขั้นตอนการทำ Mapping มีอะไรบ้าง?

1. สำรวจพื้นที่ ขนาด ผังชั้นวาง ตำแหน่งหัวจ่ายลม และเซนเซอร์ที่มีอยู่
2. จัดทำโปรโตคอล กำหนดเกณฑ์ยอมรับ จำนวนและตำแหน่งเครื่องบันทึกข้อมูล
3. วางเครื่องบันทึกข้อมูลที่สอบเทียบแล้วตามผัง ทั้งแนวราบและแนวดิ่ง
4. บันทึกข้อมูลต่อเนื่องตามระยะเวลาที่กำหนด
5. วิเคราะห์ข้อมูล หาจุดร้อน จุดเย็น และช่วงเวลาที่เกินเกณฑ์
6. สรุปรายงานพร้อมแผนภาพการกระจายอุณหภูมิ และข้อเสนอแนะตำแหน่งเซนเซอร์เฝ้าระวัง

คำถามที่พบบ่อย

เอกสารอ้างอิง

• WHO Technical Report Series, No. 961, 2011, Annex 9: Model guidance for the storage and transport of time- and temperature-sensitive pharmaceutical products
• Supplement 8: Temperature mapping of storage areas (WHO, พฤษภาคม 2015) ข้อ 1.1, 2.1, 2.2.4 และ 2.2.6 (ขั้นตอนที่ 3, 5 และ 9)
• ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขในการกระจายยาแผนปัจจุบัน พ.ศ. 2564 (ราชกิจจานุเบกษา 21 พฤษภาคม 2564) ข้อ 3.3.2 และ 9.4.4